چرا گوجه‌فرنگی را سیب عشق می‌نامند؟

گوجه فرنگی یکی از آشناترین مواد غذایی در آشپزخانه ایرانی است؛ از رب گوجه و املت گرفته تا سالاد شیرازی، آبگوشت و انواع خورش ها. با این حال، این میوه قرمز و آبدار در بعضی زبان ها نامی بسیار شاعرانه تر دارد: «سیب عشق». اما چرا گوجه فرنگی را سیب عشق می نامند و این لقب از کجا آمده است؟

پاسخ کوتاه این است که مسیر نام گذاری گوجه فرنگی، ترکیبی از تاریخ سفرهای دریایی، شباهت های زبانی، باورهای گیاه شناسی و تصورهای قدیمی درباره خوراکی های محرک عشق است. برای درک این داستان، باید از آمریکای مرکزی شروع کنیم و سپس به ایتالیا، اسپانیا، مراکش و فرانسه برویم.

از «توماتل» آزتکی تا tomato انگلیسی

واژه انگلیسی tomato ریشه در کلمه «توماتل» یا tomatl در زبان آزتکی دارد. آزتک ها نه تنها گوجه فرنگی را می شناختند و مصرف می کردند، بلکه نام آن نیز از طریق زبان های اروپایی به انگلیسی راه یافت.

در برخی اسناد تاریخی اولیه، به مصرف گوجه فرنگی در کنار غذاهای دیگر در جوامع آزتکی اشاره شده است؛ حتی بعضی روایت ها آن را در توصیف آیین های مرتبط با آدم خواری مطرح کرده اند. با این حال، باید چنین روایت هایی را با احتیاط تاریخی خواند، زیرا بسیاری از گزارش های استعمارگران اروپایی درباره فرهنگ های بومی آمریکا با پیش داوری، اغراق یا برداشت نادرست همراه بوده اند. آنچه قطعی تر است، جایگاه گوجه فرنگی به عنوان محصولی بومی در قاره آمریکا و نقش تمدن های بومی در شناخت و پرورش آن است.

پس از ورود اسپانیایی ها به قاره آمریکا، گوجه فرنگی در سده شانزدهم میلادی به اروپا رسید. ورود آن به اروپا آغاز ماجرایی بود که در نهایت به شکل گیری نام «سیب عشق» انجامید.

چرا اروپایی ها در ابتدا از گوجه فرنگی می ترسیدند؟

امروزه گوجه فرنگی یک خوراکی سالم و پرکاربرد شناخته می شود، اما نخستین اروپایی هایی که با آن روبه رو شدند، همیشه به آن اعتماد نداشتند. یکی از دلایل این تردید، قرار گرفتن گوجه فرنگی در خانواده گیاهی بادنجانیان بود؛ خانواده ای که گیاهانی مانند تاج ریزی و بلادونا را نیز در خود دارد.

برخی اعضای این خانواده واقعاً سمی هستند و سابقه استفاده دارویی یا سمی دارند. بنابراین، شباهت ظاهری و طبقه بندی گیاه شناسی باعث شد عده ای گوجه فرنگی را نیز خطرناک بدانند. افزون بر این، اسیدی بودن میوه گوجه فرنگی می توانست با ظروف سربی رایج در آن دوران واکنش دهد و موجب مسمومیت ناشی از سرب شود؛ اتفاقی که گاهی به اشتباه به خود گوجه فرنگی نسبت داده می شد.

امروز می دانیم گوجه فرنگی خوراکی و مغذی است، هرچند برگ و ساقه آن مانند بسیاری از اعضای خانواده بادنجانیان برای مصرف خوراکی مناسب نیست. خود میوه رسیده، در رژیم غذایی متعادل، منبعی از ویتامین ث، پتاسیم، فولات و رنگدانه ارزشمند لیکوپن به شمار می آید.

«سیب طلایی»؛ نخستین نام اروپایی گوجه فرنگی

یکی از نخستین اشاره های ثبت شده به گوجه فرنگی در اروپا به سال ۱۵۴۴ میلادی بازمی گردد. «پیترو آندره آ ماتیولی»، گیاه شناس ایتالیایی، از گیاهی با نام pomi d’oro یاد کرد؛ عبارتی که به معنی «سیب های طلایی» است.

این نام احتمالاً به رنگ نخستین گوجه فرنگی های واردشده به اروپا مربوط بود. برخلاف تصور امروز که گوجه فرنگی را عمدتاً قرمز می دانیم، نمونه های اولیه ای که اروپاییان دیده بودند ممکن است زرد یا طلایی بوده باشند. هنوز هم انواع زرد، نارنجی، بنفش، سبز و حتی گوجه فرنگی های راه راه در جهان کشت می شوند.

در زبان ایتالیایی امروزی نیز واژه pomodoro برای گوجه فرنگی رایج است؛ واژه ای که ریشه اش به همان «سیب طلایی» بازمی گردد. این نکته نشان می دهد که نام های غذایی، گاهی خاطره رنگ، شکل یا مسیر ورود یک محصول به سرزمینی تازه را برای قرن ها حفظ می کنند.

پیوند گوجه فرنگی و گیاه مهرگیاه

ماتیولی گوجه فرنگی را به گیاه مهرگیاه یا ماندراگورا نزدیک دانست. مهرگیاه در فرهنگ های باستانی و اروپای قرون میانه گیاهی رازآلود بود؛ گیاهی که از یک سو با گیاهان سمی خانواده بادنجانیان ارتباط داشت و از سوی دیگر، به دلیل باورهای عامیانه، به عشق، باروری و میل جنسی نسبت داده می شد.

در روایت کتاب پیدایش، راحیل و لیه از ریشه مهرگیاه برای تهیه معجون عشق استفاده می کنند. واژه عبری مهرگیاه، یعنی dudaim، در برخی ترجمه ها مفهومی نزدیک به «گیاهان عشق» یا «سیب های عشق» دارد. همین پیوند فرهنگی میان مهرگیاه و عشق، یکی از توضیح های احتمالی برای نام گذاری گوجه فرنگی به عنوان «سیب عشق» است.

با این حال، این نظریه به معنای اثبات خاصیت قطعی محرک عشق در گوجه فرنگی نیست. بسیاری از این باورها ریشه در طب سنتی، شباهت های ظاهری گیاهان و اسطوره های رایج داشتند. گوجه فرنگی از نظر تغذیه ای خوراکی مفیدی است، اما نباید برای آن خواص درمانی یا محرک جنسی قطعی و اثبات نشده قائل شد.

غذا، عشق و بار معنایی فرهنگی

ارتباط غذا با عشق در فرهنگ های مختلف پدیده ای رایج است. غذاهایی با رنگ قرمز، عطر تند، شکل خاص یا اثر گرم کننده اغلب در باور عامه به شور و هیجان نسبت داده شده اند. در آشپزی ایتالیایی نیز برخی غذاهای حاوی اسپاگتی با بار معنایی جنسی یا عاشقانه شناخته می شوند؛ برای نمونه، سس پوتانسکا که نام آن در ترجمه تحت اللفظی به مفهومی نزدیک به «اسپاگتی روسپی» اشاره دارد، نمونه ای از پیوند دیرینه غذا و زبان عامیانه است.

نظریه زبانی: آیا «سیب عشق» حاصل یک تغییر تلفظ بود؟

همه پژوهشگران دلیل نام «سیب عشق» را به مهرگیاه یا ویژگی های محرک نسبت نمی دهند. نظریه دیگری وجود دارد که بسیار ساده تر و از نظر زبانی جذاب است: شاید این نام نتیجه تغییر تدریجی واژه ها هنگام سفر گوجه فرنگی میان کشورهای مدیترانه ای بوده باشد.

اسپانیایی ها گوجه فرنگی را در سده شانزدهم به اروپا آوردند. در همان دوره، مورها در بخش هایی از اسپانیا حضور داشتند و گفته می شود گوجه فرنگی را به مراکش بردند. در این مسیر، نامی مانند pomi dei mori، به معنی «سیب مورها»، برای آن به کار رفته است.

وقتی فرانسوی ها با این محصول آشنا شدند، آن را pommes d’amour نامیدند؛ یعنی «سیب های عشق». از آنجا که تلفظ و ساختار pommes d’amour با pomi dei mori و نیز pomi d’oro شباهت دارد، این احتمال مطرح شده است که نام فرانسوی نه از خواص عاشقانه، بلکه از یک دگرگونی یا برداشت زبانی شکل گرفته باشد.

به بیان دیگر، نام «سیب عشق» ممکن است داستانی رمانتیک داشته باشد، اما شاید ریشه آن به همان اندازه که فرهنگی است، زبان شناختی نیز باشد. در تاریخ خوراکی ها، این نوع تغییر نام کاملاً طبیعی است؛ واژه ها هنگام عبور از مرزها، با لهجه ها و زبان های تازه سازگار می شوند و گاهی معنایی جدید پیدا می کنند.

تلفظ tomato و داستان مشهور گِرشوین ها

تفاوت تلفظ گوجه فرنگی در انگلیسی نیز به اندازه نام هایش مشهور است. در فیلم «آیا برقصیم؟» محصول ۱۹۳۷، ترانه معروف «بیایید همه چیز را تمام کنیم» اثر جرج و آيرا گرشوین، اختلاف دو عاشق بر سر تلفظ واژه هایی مانند موز، صدف، either و tomato را دستمایه طنز قرار می دهد.

در این ترانه، یکی از طرفین «تومیتو» و دیگری «توماتو» می گوید و ترانه با شوخی پیشنهاد می کند که چون این دو بر سر تلفظ توافق ندارند، شاید بهتر باشد رابطه را تمام کنند. این اشاره کوتاه نشان می دهد گوجه فرنگی فقط یک ماده غذایی نیست؛ بلکه در فرهنگ عامه، موسیقی و زبان نیز حضور پررنگی دارد.

البته اگر قرار بود اختلاف ها درباره گوجه فرنگی واقعاً ادامه پیدا کند، موضوع فقط تلفظ نبود. آیا منظور گوجه فرنگی درشت و گوشتی است یا گوجه گیلاسی؟ آیا کسی نوع های بومی و قدیمی را ترجیح می دهد یا گونه های هیبریدی را؟ در جهان، واریته هایی با نام هایی مانند آبراهام لینکلن، چهارم ژوئیه و بلک راشن نیز وجود دارند که هر کدام رنگ، اندازه، بافت و طعم متفاوتی دارند.

گوجه فرنگی از نگاه گیاه شناسی

در متون قدیمی، نام علمی گوجه فرنگی Lycopersicon esculentum آمده است که معنایی نزدیک به «هلو گرگی خوراکی» یا «هلو گرگِ خوراکی» دارد. این نام عجیب نیز بازتابی از نگاه تاریخی به خانواده گیاهان بادنجانی است.

در طبقه بندی علمی رایج امروز، گوجه فرنگی معمولاً با نام Solanum lycopersicum شناخته می شود. از نظر گیاه شناسی، گوجه فرنگی میوه است، زیرا از گل تشکیل می شود و دانه دارد؛ اما در آشپزی، معمولاً آن را سبزی می دانیم، چون در غذاهای شور، سس ها، سالادها و خوراک ها کاربرد دارد.

انواع گوجه فرنگی و کاربرد آن ها در آشپزی

شناخت نوع مناسب گوجه فرنگی می تواند کیفیت غذا را بهتر کند. برای نمونه:

• گوجه فرنگی گوشتی: برای ساندویچ، سالاد و برش های درشت مناسب است.
• گوجه فرنگی گیلاسی: طعمی شیرین تر دارد و برای سالاد، پیش غذا و کبابی کردن انتخاب خوبی است.
• گوجه فرنگی رُما یا کشیده: به دلیل آب کمتر و گوشت بیشتر، برای تهیه رب، سس و پاستا کاربرد زیادی دارد.
• گوجه فرنگی های بومی و رنگی: برای سالادهای خاص و تجربه طعم های متنوع مناسب اند و ظاهر جذابی به بشقاب می دهند.

جایگاه گوجه فرنگی در سفره ایرانی

اگرچه گوجه فرنگی بومی ایران نیست، امروزه چنان با ذائقه ایرانی پیوند خورده که تصور بسیاری از غذاها بدون آن دشوار است. گوجه فرنگی تازه در کنار کباب، تخم مرغ و پنیر مصرف می شود؛ گوجه کبابی پای ثابت سفره های تابستانی است؛ رب گوجه رنگ و مزه بسیاری از خورش ها را کامل می کند و آب گوجه نیز پایه مهمی برای سوپ، سس و غذاهای فرنگی است.

برای بهره گیری بهتر از لیکوپن، پختن ملایم گوجه فرنگی همراه مقدار کمی روغن می تواند مفید باشد، زیرا لیکوپن محلول در چربی است و بدن آن را در این حالت بهتر جذب می کند. البته گوجه تازه نیز مزیت های خاص خود را دارد و به ویژه برای سالاد و مصرف روزانه انتخابی مناسب است.

نام گوجه فرنگی هر چه باشد؛ توماتل، پومودورو، سیب طلایی یا سیب عشق، این میوه مسیر شگفت انگیزی را از تمدن های بومی آمریکا تا سفره های امروزی جهان پیموده است.

نتیجه گیری

لقب «سیب عشق» برای گوجه فرنگی احتمالاً از یک دلیل واحد سرچشمه نگرفته است. پیوند آن با مهرگیاه و باورهای قدیمی درباره عشق، شباهت احتمالی میان نام های ایتالیایی، مراکشی و فرانسوی، و تغییر واژه ها در مسیر تجارت و مهاجرت، همگی در شکل گیری این نام نقش داشته اند. گوجه فرنگی نمونه ای جذاب از این واقعیت است که پشت نام ساده بسیاری از خوراکی های روزمره، تاریخی طولانی از سفر، سوءتفاهم، علم و فرهنگ پنهان شده است. شما گوجه فرنگی را بیشتر در کدام غذای ایرانی دوست دارید و آیا نام «سیب عشق» نگاهتان را به این ماده غذایی تغییر می دهد؟

پرسش های متداول

چرا به گوجه فرنگی سیب عشق می گویند؟

این نام احتمالاً از پیوند گوجه فرنگی با مهرگیاه و باورهای قدیمی درباره عشق، یا از تغییر زبانی نام های ایتالیایی و مراکشی در زبان فرانسه آمده است.

نام tomato از کجا آمده است؟

واژه tomato از «توماتل» یا tomatl در زبان آزتکی گرفته شده است؛ مردمان بومی آمریکای مرکزی گوجه فرنگی را می شناختند و پرورش می دادند.

آیا گوجه فرنگی در گذشته سمی تصور می شد؟

بله، برخی اروپاییان به دلیل تعلق گوجه فرنگی به خانواده بادنجانیان و شباهت آن به گیاهان سمی، به آن بدبین بودند. خود میوه رسیده گوجه فرنگی خوراکی و مغذی است.

پومودورو در زبان ایتالیایی چه معنایی دارد؟

پومودورو از عبارت ایتالیایی pomi d’oro به معنی «سیب های طلایی» گرفته شده است و احتمالاً به رنگ زرد نخستین گوجه فرنگی های واردشده به اروپا اشاره دارد.

آیا گوجه فرنگی میوه است یا سبزی؟

از دید گیاه شناسی، گوجه فرنگی میوه است چون از گل تشکیل می شود و دانه دارد؛ اما در آشپزی به دلیل کاربرد در غذاهای شور، معمولاً سبزی محسوب می شود.