چشمان خود را ببندید و این رایحه ها را در ذهن تداعی کنید: فوران عطر مرکبات هنگام پوست کندن یک پرتقال آبدار، بوی سبز و صمغی یک درخت کاج تازه بریده شده، یا نسیم گرمی از عطر شکوفه های یک بوته یاس بنفش.
آیا کمی احساس آرامش کردید؟
هزاران سال است که فرهنگ های باستانی مانند چین، هند و مصر دریافته اند که برخی رایحه های طبیعی عمیقاً آرامش بخش هستند. درمانگران طب سنتی نیز از دیرباز روغن های گیاهی معطر (اسانس ها) را برای درمان مشکلات ناشی از استرس مانند اضطراب، بی خوابی و سردرد تجویز کرده اند. اما علم همچنان در تلاش است تا دقیقاً بفهمد چگونه و چرا این عطرهای قدرتمند چنین پاسخ های فیزیولوژیکیِ آرام بخشی را در بدن ایجاد می کنند.
حس بویایی ما زمانی تحریک می شود که مولکول های عطر به گیرنده های بویاییِ پوشیده از مژک در حفره بینی متصل شوند. سپس این گیرنده ها سیگنال های الکتریکی را مستقیماً به قشر بویایی مغز می فرستند؛ بخشی که به نوبه خود با مراکز حافظه و احساسات مغز مانند هیپوکامپ (Hippocampus)، آمیگدال (Amygdala) و قشر پیشانی در ارتباط است.
مطالعه ای که در کشور ژاپن انجام شده، این نظریه را تقویت می کند که برخی بوها می توانند مانند «داروی ضد اضطرابِ طبیعیِ طبیعت» عمل کنند و شیمی مغز ما را به روش هایی تغییر دهند که اثرات داروهای تجویزی مانند والیوم و دیازپام را تقلید می کند. (این مطالعه در ۲۳ اکتبر ۲۰۱۸ در مجله مرجع Frontiers in Behavioral Neuroscience منتشر شد).
ترکیب زیبایی طبیعی گل اسطوخودوس با مفهوم علمی و تحقیقاتی کشف خواص آن.
اسطوخودوس؛ داروی ضد اضطراب طبیعی
در مجموعه ای از آزمایش ها، محققان ژاپنی موش ها را در مازها و سایر تست های استرس زای مخصوص جوندگان قرار دادند و همزمان آن ها را در معرض رایحه ای به نام لینالول (Linalool) قرار دادند؛ همان ترکیب آلی که به اسطوخودوس (لوندر) عطر شیرین و گلی اش را می بخشد. محققان بر اساس مطالعات قبلی گمان می کردند که لینالول سطح اضطراب موش ها را کاهش می دهد که دقیقاً همین اتفاق هم افتاد. اما دانشمندان همچنین می خواستند این فرضیه را آزمایش کنند که آیا اثر آرام بخش اسطوخودوس مستقیماً از بینیِ موش به نورون های عصبی آن منتقل می شود یا خیر.
بنابراین، آن ها موش هایی را در این مطالعه گنجاندند که فاقد حس بویایی بودند (Anosmic). این موش ها پس از قرار گرفتن در معرض لینالول هیچ اثری از آرامش نشان ندادند که ثابت می کرد سیستم بویایی، قطعاً مکانیسمِ انتقالِ این حس است. در مرحله بعد، آن ها می خواستند بفهمند که آیا لینالول همان گیرنده هایی را در مغز هدف قرار می دهد که رایج ترین داروهای ضد اضطرابِ تجویزی هدف می گیرند؟
داروهایی مانند والیوم، زاناکس (آلپرازولام)، کلونوپین و دیازپام، همگی از اعضای یک خانواده دارویی به نام «بنزودیازپین ها» هستند. یکی از علل اضطراب بالینی، فعالیت بیش از حد نورون ها در مغز است. بنزودیازپین ها می توانند با اتصال به مکان های خاصی روی نورون ها به نام «گیرنده های گابا» (GABA)، فعالیت های عصبی را مهار کرده یا آرام کنند. هنگامی که دارویی مانند والیوم به یک گیرنده گابا متصل می شود، جریان مواد شیمیایی خاصی را به داخل نورون افزایش می دهد که باعث آرامش و تلطیف مغز می شود.
محققان ژاپنی با دلایل محکم ثابت کردند که بوی اسطوخودوس دقیقاً روی همین گیرنده های گابا اثر می گذارد. آن ها این کار را با تزریق داروی فلومازنیل (دارویی که گیرنده های گابا را مسدود می کند) به گروهی از موش ها انجام دادند. هنگامی که این موش هایِ داروگرفته لینالول را استشمام کردند، هیچ گونه اثر آرام بخشی از خود نشان ندادند.
قدرتمند به اندازه قرص های خواب آور
اسطوخودوس تنها رایحه ای نیست که به همان گیرنده های عصبیِ داروهای قویِ ضد اضطراب مرتبط است. چند سال پیش، محققان آلمانی صدها عطر را روی گیرنده های گابا در جوندگان و انسان ها آزمایش کردند و برنده بزرگِ این رقابت «گل یاس» بود که اثری به قدرتمندی قرص های خواب آور و آرام بخش ها بر روی گیرنده های گابا ایجاد می کرد.
در فرهنگ ایرانی ما، استفاده از گلاب (عصاره گل محمدی)، عطر گل یاس و بهارنارنج در فضاهای آرامش بخش بسیار رایج است. علم امروز ثابت کرده که این انتخابِ پیشینیان ما اصلاً بی دلیل نبوده و این رایحه ها مستقیماً سیستم عصبی را آرام می کنند. ترکیب این روایح دل انگیز با استایل روزمره، مثلاً استفاده از یک عطر ملایم گلی در کنار یک نیم ست یا گردنبند درخشان از گالری هانی زیور، می تواند حس اعتماد به نفس، زنانگی و آرامش درونی شما را در طول روز دوچندان کند.
پیوند ظرافت زیورآلات با حس لطیف، زنانگی و آرامش بخش گل یاس.
رایحه ها و ماشین زمانِ خاطرات؛ چرا تاثیر بوها شخصی است؟
اسطوخودوس و یاس اولین درمان های آرام بخش باستانی هستند که به این شکلِ علمی مورد آزمایش قرار گرفته اند، اما چندین مورد دیگر نیز ممکن است مکانیسمِ مشابهی (از بینی به مغز) داشته باشند. بر اساس مطالعه ژاپنی ها، سایر ترکیباتی که اثرات ضد اضطرابی امیدوارکننده ای در موش ها و انسان ها نشان داده اند عبارتند از لیمونن (Limonene) که عطر پوست مرکبات است و پینن (Pinene) که بوی آشنای درختان کاج است.
با این حال، رایحه ها برای همه به طور یکسان آرامش بخش نیستند. از آنجایی که بوها ارتباط عصبیِ بسیار نزدیکی با خاطرات و احساسات دارند، اثرات فیزیولوژیکی آن ها نیز می تواند توسط تجربیات شخصی ما تغییر کند. درست مانند سگ پاولوف، مغز ما می تواند بسته به خاطراتی که با بوهای خاص داریم، شرطی شود که آن ها را دوست داشته باشد یا از آن ها متنفر باشد. به عنوان مثال، اگر در کودکی مجبور بوده اید سطوح را با یک شوینده با رایحه لیمو (یا وایتکس!) تمیز کنید، احتمالاً این بو برایتان چندان تسکین دهنده نخواهد بود.
تحقیقات نشان داده است که سیستم بویایی قوی ترین خطِ ارتباطیِ مستقیم را با هیپوکامپ و آمیگدال دارد که مراکز حافظه و احساسات مغز هستند. به همین دلیل است که خاطراتِ بویایی می توانند چنین احساسات قدرتمندی از نوستالژی را برانگیزند. یک بو می تواند ما را به گونه ای به یک زمان و مکان خاص ببرد که تفکر و یادآوریِ آگاهانه، قادر به انجام آن نیست.
این موضوع می تواند توضیح دهد که چرا ما بوی پودر بچه را تا این حد آرامش بخش می دانیم؛ این بو احساس امنیت و عشق را از اعماقِ اولین و دست نیافتنی ترین خاطراتمان فرا می خواند (احساسی که بسیاری از ما ایرانی ها با بوی محصولات قدیمی مثل شامپو بچه فیروز تجربه می کنیم). اما به نظر می رسد حتی این بو نیز دارای تفاوت های فرهنگی است. آمریکایی ها «بوی نوزاد» را با رایحه وانیل و بوهای «پودری» مرتبط می دانند، در حالی که نوزادان فرانسوی بوی شکوفه پرتقال می دهند!
یک راهکار کاربردی
برای برخی از افراد، بوی کرم ضد آفتاب یک تسکین دهنده استرس است، زیرا آن ها را به یاد روزهای بی خیالیِ تابستان در ساحل دریا می اندازد. بنابراین اگر فشارِ کار شما را تحت استرس قرار داده است، بد نیست یک بطری کوچک ضد آفتاب با SPF 50 را در کشوی میز کار خود نگه دارید!
استفاده از بوهای نوستالژیک تابستانی برای کاهش استرس در محیط کار روزمره.
نتیجه گیری
در نهایت، قدرت بی نظیر رایحه ها در کنترل احساسات و کاهش استرس، یک شگفتی بیولوژیکی است که هم ریشه در ساختار پیچیده مغز ما دارد و هم با تار و پود خاطرات شخصی مان گره خورده است. از بوی علمی و اثبات شده ی اسطوخودوس و یاس گرفته تا رایحه نوستالژیک کرم ضدآفتاب یا پودر بچه، سیستم بویایی ما شاه کلیدِ دسترسی به آرامش روان است. در دنیای پرمشغله امروز، توجه به همین جزئیاتِ به ظاهر کوچک—مانند انتخاب یک عطر ملایم، روشن کردن یک شمع معطر، و آراستن خود با زیورآلاتی که به شما حس زیبایی و ارزشمندی می دهند—می تواند به عنوان یک تکنیک ساده اما بسیار قدرتمند برای مراقبت از روان و مدیریت استرس های روزانه عمل کند.