شکلات برای بسیاری از ما فقط یک خوراکی شیرین نیست؛ بوی کاکائو، بافت نرم یک تکه شکلات و طعم آن می تواند خاطره، آرامش و حتی هیجان ایجاد کند. به ویژه در مناسبت هایی مانند ولنتاین، شکلات اغلب نمادی از محبت و کشش عاطفی است. اما آیا این ارتباط صرفاً فرهنگی است یا واقعاً مواد شیمیایی موجود در شکلات می توانند بر مغز اثر بگذارند و حال ما را بهتر کنند؟
پاسخ کوتاه این است که شکلات حاوی ترکیباتی است که می توانند در ایجاد حس لذت، بیداری یا آرامش نقش داشته باشند؛ با این حال، اثر آن معمولاً بسیار ملایم تر از آن است که بتوان آن را با سرخوشی ناشی از مواد مخدر یا محرک های قوی مقایسه کرد. بخش مهمی از لذتی که از شکلات می بریم، از تعامل میان طعم، بو، قند، چربی، بافت و خاطرات شخصی ما ناشی می شود.
چرا شکلات با عشق و ولنتاین پیوند خورده است؟
در سال ۲۰۰۸، نیگلا لاوسن، آشپز و نویسنده بریتانیایی، در گفت وگویی رادیویی توضیح داد که شکلات احساسی شبیه هیجان و کشش آغاز یک رابطه عاشقانه ایجاد می کند؛ احساسی از شادی، برانگیختگی و جذابیت. او این تجربه را به نوعی «داروی عشق» تشبیه کرد.
این توصیف، هرچند از زبان یک متخصص علوم اعصاب بیان نشده بود، به یک واقعیت علمی اشاره دارد: شکلات دارای چندین ترکیب زیست فعال است که می توانند به طور مستقیم یا غیرمستقیم بر مغز و خلق وخو اثر بگذارند. دانه کاکائو که ماده اولیه شکلات است، در کشورهای گوناگونی از جمله غنا، مالزی و گواتمالا کشت می شود و قرن هاست در فرهنگ های مختلف ارزش غذایی، آیینی و اجتماعی دارد.
باور به اثرات جنسی شکلات نیز سابقه ای طولانی دارد. در روایت های تاریخی آمده است که مونتزوما، فرمانروای آزتک ها، نوشیدنی کاکائویی موسوم به «شوکوآتِل» یا «آب تلخ» می نوشید تا برای روابط جنسی خود توان بیشتری داشته باشد. البته باید توجه داشت که شواهد تاریخی و علمی کافی برای تأیید شکلات به عنوان یک داروی تقویت کننده میل جنسی وجود ندارد. با این حال، لذت حسی، افزایش موقت انرژی و فضای عاطفی ای که شکلات ایجاد می کند، ممکن است در برخی افراد به افزایش احساس صمیمیت کمک کند.
شیمی شکلات؛ چه ترکیباتی در آن وجود دارد؟
این تصور که شکلات می تواند حال خوش ایجاد کند، بی پایه نیست. کاکائو و فرآورده های شکلاتی حاوی موادی هستند که بر سیستم عصبی، گردش خون و سیستم پاداش مغز اثر می گذارند. اما مقدار، نوع شکلات و حساسیت هر فرد تعیین می کند که این اثر تا چه اندازه محسوس باشد.
کافئین؛ محرکی آشنا در شکلات
یکی از شناخته شده ترین مواد روان گردان طبیعی جهان، یعنی کافئین، در شکلات وجود دارد. نام شیمیایی کافئین ۱،۳،۷-تری متیل گزانتین است. این ماده سیستم عصبی مرکزی را تحریک می کند و می تواند باعث افزایش هوشیاری، بالا رفتن ضربان قلب و انقباض بیشتر عضلات شود.
اثر کافئین تا حدی به واکنش «جنگ یا گریز» شباهت دارد، اما در مصرف معمول شکلات بسیار خفیف تر از قهوه یا نوشیدنی های انرژی زا است. کافئین از طریق اثر بر گیرنده های آدنوزین و مسیرهای مرتبط با دوپامین، می تواند خستگی را موقتاً کاهش دهد و حس بیداری یا تمرکز ایجاد کند.
میزان کافئین در شکلات به درصد کاکائو بستگی دارد. شکلات تلخ معمولاً کافئین بیشتری از شکلات شیری دارد، اما باز هم در بیشتر موارد، یک وعده شکلات تلخ کافئین بسیار کمتری از یک فنجان قهوه دارد. بنابراین اگر به کافئین حساس هستید، مصرف شکلات تلخ در ساعات پایانی شب ممکن است خواب شما را مختل کند.
تئوبرومین؛ محرک ملایم و ویژه کاکائو
در کنار کافئین، کاکائو حاوی تئوبرومین است؛ ترکیبی از خانواده متیل گزانتین ها که اثر محرک ملایم تری دارد. تئوبرومین می تواند به احساس انرژی، بهبود نسبی خلق وخو و گشادشدن عروق کمک کند. این ماده یکی از دلایلی است که بعضی افراد پس از خوردن شکلات تلخ، احساس بیداری دلپذیر یا گرمای خفیف دارند.
تئوبرومین برای انسان ها در مقدارهای غذایی معمول بی خطر است، اما برای سگ ها و برخی حیوانات خانگی می تواند سمی باشد؛ زیرا بدن آن ها این ماده را بسیار کندتر تجزیه می کند. به همین دلیل، شکلات باید همیشه دور از دسترس حیوانات خانگی نگهداری شود.
کانابینوئیدها و ارتباط بحث برانگیز شکلات با شاهدانه
در برخی مطالب علمی عامه فهم گفته می شود شکلات و شاهدانه هر دو با ترکیباتی موسوم به کانابینوئیدها ارتباط دارند. کانابینوئیدها بر گیرنده های CB1 و CB2 در بدن اثر می گذارند؛ گیرنده هایی که در بخش هایی از مغز مرتبط با حافظه، حرکت، اشتها و پردازش پاداش فراوان اند.
با این حال، این موضوع نباید به این برداشت نادرست منجر شود که خوردن شکلات اثری مشابه مصرف شاهدانه ایجاد می کند. شکلات حاوی THC، ماده اصلی ایجادکننده نشئگی در شاهدانه، نیست. برخی ترکیبات یا اسیدهای چرب موجود در کاکائو ممکن است به صورت غیرمستقیم بر سامانه اندوکانابینوئیدی بدن اثر بگذارند یا در مطالعات آزمایشگاهی مورد بررسی قرار گرفته باشند، اما مقدار و قدرت اثر آن ها در یک تکه شکلات برای ایجاد مسمومیت یا نشئگی واقعی کافی نیست.
به بیان ساده، ممکن است شکلات به آرامش و حس خوشایند کمک کند، اما قرار نیست باعث اختلال در ادراک، گیجی یا حالت مستی شود.
فنیل اتیل آمین؛ چرا به آن «ماده عشق» می گویند؟
فنیل اتیل آمین یکی دیگر از ترکیباتی است که نام آن زیاد در بحث شکلات و عشق شنیده می شود. این ماده به طور طبیعی در بدن انسان نیز وجود دارد و از نظر ساختار و عملکرد کلی، با برخی ترکیبات محرک شباهت دارد. در زمان تجربه هیجان، عشق یا کشش عاطفی، مسیرهای عصبی مرتبط با دوپامین و سایر پیام رسان های شیمیایی فعال تر می شوند؛ از همین رو، فنیل اتیل آمین در ادبیات عمومی به «ماده عشق» شهرت یافته است.
برخی منابع قدیمی اثر آن را با آمفتامین ها یا حتی مواد توهم زا مقایسه کرده اند، اما این مقایسه برای شکلات خورها دقیق نیست. فنیل اتیل آمین موجود در شکلات معمولاً پیش از آن که بتواند اثر قابل توجهی بر مغز بگذارد، در دستگاه گوارش و کبد تجزیه می شود. بنابراین، خوردن شکلات به تنهایی نمی تواند همان اثر شدید مواد محرک یا داروهای روان گردان را ایجاد کند.
با وجود این، ترکیب طعم شیرین، چربی، رایحه کاکائو و انتظار ذهنی از دریافت یک خوراکی محبوب، می تواند مسیرهای پاداش مغز را فعال کند. این تجربه کاملاً واقعی است، حتی اگر علت آن یک ماده شیمیایی واحد نباشد.
شکلات چگونه بر مغز و سیستم پاداش اثر می گذارد؟
مغز انسان برای تشخیص و تکرار رفتارهای سودمند، از شبکه ای پیچیده به نام سیستم پاداش استفاده می کند. مواد غذایی پرانرژی، روابط اجتماعی لذت بخش و موفقیت های شخصی می توانند این شبکه را فعال کنند. دوپامین یکی از مهم ترین پیام رسان های عصبی در این فرایند است، اما تنها عامل آن نیست.
ترکیبات موجود در شکلات می توانند با گیرنده های عصبی و ناقل های شیمیایی تعامل داشته باشند. به طور کلی، یک ماده ممکن است گیرنده ای را فعال کند و آزادسازی ناقل عصبی را افزایش دهد، یا بازجذب آن ناقل را کاهش دهد تا مدت بیشتری در فضای بین سلول های عصبی باقی بماند. نتیجه چنین فرایندی می تواند افزایش موقت پیام رسان هایی مانند دوپامین و سروتونین و تجربه لذت یا رضایت باشد.
با این حال، مغز انسان به محرک های رایج روزمره مانند قهوه، چای، سیگار، نوشیدنی های انرژی زا و خوراکی های شیرین عادت می کند. به همین دلیل، مواد لذت بخش موجود در شکلات معمولاً به اندازه ای نیستند که اثر شدید یا غیرعادی ایجاد کنند. شکلات یک خوراکی است، نه دارویی با دوز دقیق و اثرات عصبی قدرتمند.
چرا با وجود این همه ترکیب، شکلات ما را «نشئه» نمی کند؟
اگر شکلات موادی مرتبط با کافئین، سیستم پاداش و حتی سامانه اندوکانابینوئیدی دارد، چرا مصرف آن مانند یک داروی قوی عمل نمی کند؟ پاسخ اصلی در مقدار مواد مؤثره نهفته است. بسیاری از این ترکیبات در شکلات وجود دارند، اما غلظت آن ها معمولاً پایین است.
برای مثال، شکلات ممکن است محرک های ملایم و ترکیبات اثرگذار بر خلق وخو داشته باشد، اما دوز آن ها در یک یا چند مربع شکلات به گونه ای نیست که فرد را وارد حالت سرخوشی شدید کند. افزون بر این، بدن بسیاری از ترکیبات را سریع متابولیزه می کند و همه آن ها به مقدار مؤثر به مغز نمی رسند.
در واقع، لذت شکلات بیشتر حاصل یک اثر ترکیبی است:
- طعم شیرین و گاهی تلخ کاکائو
- بافت چرب و ذوب شونده کره کاکائو در دهان
- عطرهای پیچیده و دلپذیر کاکائو
- افزایش موقت انرژی ناشی از قند و محرک های ملایم
- فعال شدن خاطرات خوش و ارتباطات اجتماعی
- انتظار ذهنی از دریافت پاداش یا هدیه
به همین علت، یک شکلات کوچک که از فردی دوست داشتنی هدیه گرفته اید، ممکن است بسیار لذت بخش تر از همان شکلات در شرایطی پراسترس یا بی تفاوت باشد.
آیا می توان به شکلات اعتیاد پیدا کرد؟
بسیاری از افراد می گویند «به شکلات اعتیاد دارم»، اما میان علاقه شدید، عادت غذایی، ولع و اعتیاد بالینی تفاوت مهمی وجود دارد. اعتیاد معمولاً با از دست دادن کنترل، ادامه مصرف با وجود پیامدهای جدی، تحمل، نشانه های ترک و اختلال محسوس در زندگی روزمره شناخته می شود.
شکلات به طور رسمی در دسته مواد اعتیادآور مشابه مواد مخدر قرار نمی گیرد. با این حال، برخی افراد ممکن است ولع شدید برای شکلات، به خصوص شکلات های شیرین و پرچرب، تجربه کنند. در این حالت، قند و چربی نیز به اندازه کاکائو اهمیت دارند؛ زیرا خوراکی های بسیار خوش طعم می توانند سیستم پاداش مغز را به طور مکرر تحریک کنند.
اگر مصرف شکلات شما از کنترل خارج شده، با احساس گناه شدید همراه است یا جایگزین راه های سالم مدیریت استرس شده است، بهتر است الگوی مصرف خود را بررسی کنید. ثبت زمان و دلیل خوردن شکلات می تواند کمک کننده باشد. برای نمونه، ممکن است متوجه شوید ولع شکلات بیشتر هنگام کم خوابی، اضطراب، رژیم های بسیار محدودکننده یا نزدیک شدن به زمان قاعدگی رخ می دهد.
راهکارهای عملی برای مصرف متعادل شکلات
- شکلات را آگاهانه و بدون حواس پرتی مصرف کنید تا با مقدار کمتر احساس رضایت بیشتری داشته باشید.
- برای مصرف روزانه، شکلات تلخ با درصد کاکائوی بالاتر و قند کمتر را در مقدار متعادل انتخاب کنید.
- شکلات را جایگزین وعده اصلی یا راه حل دائمی برای اضطراب و خستگی نکنید.
- اگر به کافئین حساس هستید، شکلات تلخ را در ساعات نزدیک خواب مصرف نکنید.
- برچسب محصول را بررسی کنید؛ برخی شکلات ها قند افزوده، روغن های نامناسب یا کالری بسیار بالایی دارند.
- در صورت ابتلا به دیابت، رفلاکس معده، میگرن یا اختلالات خوردن، مقدار و نوع مصرف را با پزشک یا متخصص تغذیه هماهنگ کنید.
شکلات تلخ، شیری یا سفید؛ کدام یک اثر بیشتری بر خلق وخو دارد؟
میزان کاکائو، قند و چربی در انواع شکلات تفاوت دارد و همین موضوع تجربه مصرف را تغییر می دهد. شکلات تلخ معمولاً کاکائوی بیشتر و در نتیجه تئوبرومین، کافئین و پلی فنول های بیشتری دارد. شکلات شیری اغلب شیرین تر است و به دلیل ترکیب قند و چربی، برای بسیاری از افراد لذت فوری تری ایجاد می کند. شکلات سفید نیز عمدتاً از کره کاکائو، شکر و مواد لبنی ساخته می شود و جامدات کاکائو ندارد؛ بنابراین ترکیبات طبیعی موجود در پودر کاکائو در آن بسیار کمتر یا تقریباً غایب اند.
| نوع شکلات | ویژگی غالب | نکته کاربردی |
|---|---|---|
| شکلات تلخ | کاکائوی بیشتر، قند کمتر و طعم تلخ تر | برای کسانی که به دنبال طعم کاکائویی و مصرف قند کمتر هستند، گزینه مناسب تری است. |
| شکلات شیری | شیرینی و بافت خامه ای بیشتر | به دلیل قند افزوده و کالری بالاتر، بهتر است در اندازه کوچک مصرف شود. |
| شکلات سفید | کره کاکائو، شکر و مواد لبنی | طعم شیرین دارد، اما از نظر ترکیبات موجود در جامدات کاکائو با شکلات تلخ تفاوت زیادی دارد. |
هیچ نوع شکلاتی به تنهایی درمان افسردگی، اضطراب یا مشکلات عاطفی نیست. با این حال، انتخاب آگاهانه نوع و مقدار شکلات می تواند این خوراکی محبوب را به بخشی لذت بخش و متعادل از رژیم غذایی تبدیل کند.
نقش احساسات، خاطره و محیط در لذت شکلات
شکلات فقط یک فرمول شیمیایی نیست. تجربه خوردن آن تحت تأثیر احساسات، محیط و یادگیری های قبلی ما قرار دارد. اگر در کودکی شکلات را در جشن تولد، عید نوروز یا هدیه گرفتن از یکی از عزیزان تجربه کرده باشید، مغز شما ممکن است بوی شکلات را با امنیت، پاداش و شادی پیوند داده باشد.
همچنین، هدیه دادن شکلات در مناسبت های عاشقانه یا خانوادگی به آن معنای اجتماعی می دهد. این معنا می تواند پاسخ عاطفی فرد را تقویت کند؛ به همین دلیل است که یک بسته شکلات ساده، در زمینه ای صمیمانه، می تواند احساس خوشایند بیشتری از همان محصول در یک روز عادی ایجاد کند.
چرا اثر سرخوشی شکلات با تکرار کاهش می یابد؟
همین فرایند توضیح می دهد که شکلات یا هر ماده دیگری چگونه می تواند احساس سرخوشی ایجاد کند.
با این حال، همین سازوکار دلیل اثر محدود شکلات بر بسیاری از افراد نیز هست.
مغز در برابر مواجهه مکرر با ترکیبات محرک، خود را سازگار می کند.
در نتیجه، تعداد گیرنده های آماده اتصال به این ترکیبات کاهش می یابد.
گیرنده های باقی مانده نیز سخت تر از گذشته فعال می شوند.
بدن به طور طبیعی همواره به دنبال حفظ تعادل میان فرایندها و مواد شیمیایی خود است.
برای مثال، بدن فقط مقدار مشخصی دوپامین و مواد لذت آفرین دیگر را در یک زمان تحمل می کند.
ترکیبات شکلات یا مواد اعتیادآور می توانند آزادسازی هورمون ها را به طور مصنوعی تحریک کنند.
بدن برای بازگرداندن تعادل، گیرنده های آزادکننده این هورمون ها را کم فعال یا خاموش می کند.
بنابراین، با گذشت زمان نسبت به اثر این ترکیبات حساسیت کمتری پیدا می کنیم.
پژوهشگران این پدیده را کاهش حساسیت یا تحمل می نامند.
این سازوکار در واکنش به داروها و محرک های گوناگون نیز دیده می شود.
پس انتظار نداشته باشید مصرف بیشتر شکلات، همیشه سرخوشی بیشتری ایجاد کند.
البته، برخی ترکیبات دارویی واقعاً در انسان احساس لذت و تحریک پذیری ایجاد می کنند.
با توجه به محبوبیت جهانی شکلات و هوس شدید بعضی افراد، شکلات قطعاً بر گروهی از مردم اثر می گذارد.
شاید افرادی که کمتر با محرک های دیگر مواجه هستند، اثرات شکلات را محسوس تر تجربه کنند.
خواب کافی، تغذیه متعادل و مصرف نکردن محرک های زیاد، می تواند حساسیت طبیعی سیستم پاداش را حفظ کند.
شکلات و احساسات: لذت، آرامش و رضایت
شکلات خوردن یک تجربه لذت جویانه است
خوردن شکلات معمولاً رفتاری لذت جویانه یا هدونیستی محسوب می شود.
انسان شکلات می خورد تا لذت ببرد و احساس ناخوشایند را کاهش دهد.
حتی ظاهر ترافل های شکلاتی می تواند میل ما را به این تجربه لذت بخش برانگیزد.
اگر ترکیبات شیمیایی شکلات برای همه سرخوشی ایجاد نکنند، خود خوراکی همچنان بر شادی اثر دارد.
این اثر اغلب از مسیر روان شناختی، خاطره، طعم، بو و موقعیت مصرف شکل می گیرد.
برای نمونه، شکلاتی که در یک خاطره خوش خانوادگی خورده اید، ممکن است حس بهتری ایجاد کند.
از دیدگاه روان شناسی، شادی و به ویژه لذت جویی، یکی از اهداف منافع شخصی ماست.
ما فعالانه به دنبال شادی می رویم، حتی اگر این هدف در بنیاد خود شخصی به نظر برسد.
با این وجود، می توانیم هم زمان شادی خود و دیگران را افزایش دهیم.
کمک مالی به امور خیریه نمونه روشنی از این موضوع است.
یک پژوهش سال ۲۰۰۷ با دستگاه تصویربرداری fMRI این موضوع را بررسی کرد.
این پژوهش نشان داد اهدای پول به خیریه، مرکز پاداش مغز را فعال می کند.
این فعال سازی مشابه زمانی بود که خودمان پول دریافت می کنیم.
بنابراین، لذت همیشه فقط از دریافت کردن به دست نمی آید.
چرا خوردن شکلات حس خوب می دهد؟
لذت جویی شامل تلاش ما برای رسیدن به شادی است و شکلات خوردن نیز در همین دسته قرار می گیرد.
ما از شکلات احساس لذت، آرامش و رضایت دریافت می کنیم.
هنگام خوردن شکلات، معمولاً به دنبال لذت هستیم و می خواهیم ناراحتی را تسکین دهیم.
این دو هدف، یعنی کسب لذت و کاهش درد، ویژگی های اصلی لذت جویی هستند.
با وجود این، اندازه گیری اثر دقیق شکلات بر شادی کار ساده ای نیست.
تفاوت های ژنتیکی، میزان مصرف، خلق وخو و نوع شکلات، نتیجه را میان افراد تغییر می دهد.
با این حال، بیشتر مردم باور دارند شکلات بر حال خوب آن ها اثر می گذارد.
حتی محصولاتی شبیه قرص های دارویی، با ادعای ایجاد شادی از شکلات، به فروش می رسند.
این محصولات لزوماً جایگزین درمان تخصصی افسردگی یا اضطراب نیستند.
هر فردی که غمگینی پایدار دارد، باید با روان شناس یا پزشک مشورت کند.
یک پژوهش کانادایی درباره ارتباط شکلات و شادی نیز نتیجه قطعی نداشت.
گروه کنترل آن پژوهش شکلات دریافت نکرد، اما به یخچال محل نگهداری شکلات ها دستبرد زد.
در نتیجه، مقایسه واقعی میان مصرف کنندگان و غیرمصرف کنندگان دشوار شد.
شواهد پژوهشی درباره شکلات و خلق وخو
دانشمندان هنوز علت دقیق پیوند میان شکلات و شادی را به طور کامل پیدا نکرده اند.
با این حال، برخی مطالعات هم بستگی های جالبی میان این دو نشان داده اند.
یک مطالعه در سال ۲۰۰۷ از ۱٬۳۶۷ نفر نظرسنجی کرد.
همه شرکت کنندگان مردانی حدوداً هفتادساله و دارای شرایط اقتصادی اجتماعی مشابه بودند.
پژوهشگران درباره سلامت، رضایت از زندگی و احساساتی مانند شادی و تنهایی پرسیدند.
آن ها در میان پرسش ها، نوع آب نبات مورد علاقه شرکت کنندگان را نیز بررسی کردند.
مردانی که شکلات را ترجیح می دادند، افسردگی و تنهایی کمتری گزارش کردند.
این افراد همچنین نگاه خوش بینانه تری به زندگی داشتند.
البته، این هم بستگی ثابت نمی کند که شکلات علت مستقیم خوش بینی است.
ممکن است افراد خوش بین تر، صرفاً انتخاب های غذایی یا سبک زندگی متفاوتی داشته باشند.
با این همه، اگر خوردن متعادل شکلات شما را خوشحال می کند، از آن لذت ببرید.
شکلات را آگاهانه مصرف کنید و به مقدار قند، کالری و وضعیت سلامت خود توجه داشته باشید.
برای انتخاب بهتر، شکلات تلخ با درصد کاکائوی بالاتر و شکر افزوده کمتر را در اولویت قرار دهید.
احساس سرخوشی با شکلات شاید برای همه یکسان نباشد، اما لذت آن می تواند واقعی و ارزشمند باشد.
شما شکلات را بیشتر برای طعم، آرامش یا بهبود حال وهوای خود انتخاب می کنید؟ تجربه تان را با کیان مشاوران در میان بگذارید.
پرسش های متداول
آیا شکلات واقعاً باعث ترشح دوپامین می شود؟
خوراکی های لذت بخش مانند شکلات می توانند سیستم پاداش مغز را فعال کنند و در این فرایند دوپامین نقش دارد. با این حال، شدت این اثر در حد مواد مخدر یا محرک های قوی نیست.
آیا شکلات حاوی ماده ای مشابه شاهدانه است؟
برخی ترکیبات کاکائو ممکن است با سامانه اندوکانابینوئیدی بدن ارتباط غیرمستقیم داشته باشند، اما شکلات حاوی THC نیست و باعث نشئگی مشابه شاهدانه نمی شود.
آیا شکلات اعتیادآور است؟
شکلات معمولاً اعتیاد بالینی ایجاد نمی کند، اما برخی افراد ممکن است به دلیل ترکیب قند، چربی، طعم و اثرات روانی آن ولع زیادی برای مصرفش داشته باشند.
کدام شکلات برای مصرف روزانه مناسب تر است؟
در بیشتر موارد، شکلات تلخ با درصد کاکائوی بالاتر و قند افزوده کمتر، در مقدار متعادل انتخاب مناسب تری است. با این حال، نیازهای غذایی و وضعیت سلامت هر فرد متفاوت است.