کمیاب ترین گروه خونی در جهان چیست؟

اگر تا به حال در اینترنت به دنبال پاسخ این سوال گشته باشید که «کمیاب ترین گروه خونی جهان چیست؟»، احتمالاً با سوالات بیشتری نسبت به جواب ها مواجه شده اید. اما پاسخ کوتاه این است: در میان هشت گروه خونی اصلی، AB منفی (AB-) نادرترین است.

بر اساس گزارش صلیب سرخ آمریکا، کمتر از ۱ درصد از اهداکنندگان آمریکایی دارای گروه خونی AB منفی هستند. اگرچه این گروه خونی در سراسر جهان بسیار نادر است، اما درصد پراکندگی آن بسته به جمعیت هر کشور بین ۰.۰۶ درصد تا ۳ درصد متغیر است. در ایالات متحده، تنها ۰.۶ درصد از جمعیت دارای گروه خونی AB منفی هستند.

اما حقیقت جذاب تر این است که ده ها گروه خونی دیگر وجود دارند که بسیار نادرتر از AB منفی هستند و حتی ممکن است گروه های خونی جدیدتر و کمیاب تری در آینده کشف شوند.

پیش از آنکه به سراغ این گروه های خونی فوق العاده نادر برویم، بیایید کمی به عقب برگردیم و ببینیم خون اصلاً از چه چیزی ساخته شده است.

خون از چه اجزایی تشکیل شده است؟

خون همه انسان ها، فارغ از نوع گروه خونی شان، حاوی مایعی به نام «پلاسما» است. در این پلاسما، اجزای زیر شناور هستند:

• گلبول های سفید: وظیفه مبارزه با عفونت ها را بر عهده دارند.
• پلاکت ها: به لخته شدن خون کمک می کنند.
• گلبول های قرمز: اکسیژن را در سراسر بدن منتقل کرده و دی اکسید کربن را دفع می کنند.

روی سطح گلبول های قرمز، پروتئین ها و قندهایی وجود دارند که به آن ها «آنتی ژن» (Antigen) می گویند. این آنتی ژن ها به عنوان نشانگرهایی برای تعیین نوع هر سلول عمل می کنند. به طور کلی، چهار آنتی ژن اصلی وجود دارد که چهار گروه خونی اصلی را تشکیل می دهند: A، B، AB و O.

• گروه خونی A دارای آنتی ژن A است.
• گروه خونی B دارای آنتی ژن B است.
• گروه خونی AB هر دو آنتی ژن A و B را دارد.
• گروه خونی O هیچ کدام از آنتی ژن های A یا B را ندارد.

این گروه های خونی سیستم ABO، در مرحله بعد بر اساس فاکتوری به نام رزوس (Rhesus) یا همان Rh به دو دسته مثبت یا منفی طبقه بندی می شوند. پروتئین Rh یکی دیگر از پروتئین های موجود بر سطح گلبول های قرمز است. افرادی که این فاکتور را روی گلبول های قرمز خود دارند، Rh مثبت و کسانی که فاقد آن هستند، Rh منفی نامیده می شوند.

این ویژگی مثبت یا منفی بودن، چهار گروه خونی اصلی را به هشت گروه مجزا تقسیم می کند. بر اساس آمار مرکز خون استنفورد، پراکندگی جمعیت در ایالات متحده به شرح زیر است:

• O مثبت: ۳۷.۴٪
• O منفی: ۶.۶٪
• A مثبت: ۳۵.۷٪
• A منفی: ۶.۳٪
• B مثبت: ۸.۵٪
• B منفی: ۱.۵٪
• AB مثبت: ۳.۴٪
• AB منفی: ۰.۶٪

از آنجا که گروه خونی یک ویژگی کاملاً ژنتیکی است، بسته به ترکیب قومیتی و نژادی، میزان فراوانی یک گروه خونی در کشورهای مختلف متفاوت خواهد بود.

وضعیت گروه های خونی در ایران

جالب است بدانید که بر اساس آمارهای سازمان انتقال خون ایران، الگوی توزیع گروه های خونی در کشور ما نیز تقریباً مشابه الگوهای جهانی است. در ایران گروه خونی O مثبت (O+) با فراوانی حدود ۳۳ تا ۳۴ درصد، رایج ترین گروه خونی به شمار می رود. پس از آن گروه های A مثبت (۲۷٪) و B مثبت (۲۲٪) قرار دارند. در مقابل، AB منفی (AB-) با فراوانی کمتر از ۱ درصد، نادرترین گروه خونی اصلی در میان ایرانیان است. در مجموع، حدود ۹۰ درصد مردم ایران گروه خونی مثبت و تنها ۱۰ درصد گروه خونی منفی دارند.

اهمیت شناخت گروه خونی

دانستن گروه خونی بسیار مهم است، زیرا به کادر درمان می گوید در صورت نیاز به تزریق خون، چه نوع خونی را می توانید دریافت کنید. دریافت گروه خونی اشتباه می تواند منجر به واکنش ایمنی مرگباری شود.

افرادی که گروه خونی AB مثبت دارند، اصطلاحاً «گیرنده همگانی» (Universal Recipients) نامیده می شوند؛ یعنی می توانند از تمام گروه های خونی دیگر خون دریافت کنند (اما فقط به افراد هم گروه خود می توانند خون اهدا کنند).

در مقابل، افراد دارای گروه خونی O منفی به عنوان «اهداکننده همگانی» (Universal Donors) شناخته می شوند، زیرا خون آن ها با تمامی گروه ها سازگار است (اما خودشان فقط می توانند خون O منفی دریافت کنند). افرادی که دارای خون O مثبت هستند می توانند به سایر گروه های خونی مثبت (مانند A+ یا AB+) خون اهدا کنند. از آنجا که حدود ۸۰ درصد جمعیت آمریکا (و درصد بالایی از جمعیت جهان) گروه خونی مثبت دارند، تقاضا برای خون گروه O، چه مثبت و چه منفی، همیشه بالاست.

افرادی که گروه های خونی نادرتری دارند، در زمان نیاز به تزریق خون با چالش های جدی مواجه می شوند، زیرا پیدا کردن اهداکننده سازگار در شرایط بحرانی بسیار دشوار است.

نادرترین گروه های خونی جهان (فراتر از ۸ گروه اصلی)

ممکن است فردی به طور کامل فاقد تمام آنتی ژن های سیستم Rh باشد. این افراد دارای گروه خونی ویژه ای هستند که به آن Rhnull گفته می شود. این گروه خونی برای اولین بار حدود ۵۰ سال پیش در یک بومی استرالیایی کشف شد و به قدری نادر است که تاکنون کمتر از ۵۰ نفر در کل جهان با این گروه خونی شناسایی شده اند.

به گروه خونی Rhnull گاهی «خون طلایی» (Golden Blood) نیز می گویند؛ زیرا ارزش آن واقعاً با طلا برابری می کند. این خون یک «خون همگانی» برای تمامی افرادی است که دارای گروه های خونی نادر در سیستم Rh هستند و در مواقع بحرانی می توانند از آن استفاده کنند. اما مشکل اساسی اینجاست که افراد دارای خون طلایی (Rhnull)، تنها و تنها می توانند از اهداکنندگان مشابه خود (Rhnull) خون دریافت کنند!

گروه های خونی دیگری نیز وجود دارند که به اندازه Rhnull و حتی بیشتر از آن نادر هستند. تا سال ۲۰۲۲، انجمن بین المللی انتقال خون (ISBT) – یک انجمن علمی که مطالعات انتقال خون را ترویج می کند – ۴۴ سیستم گروه خونی شامل ۳۵۴ آنتی ژن گلبول قرمز را به رسمیت شناخته است. این اعداد دائماً در حال تغییر هستند؛ آنتی ژن های جدیدی به سیستم ها اضافه می شوند و گاهی بر اساس داده های جدید، برخی از آن ها از رده خارج می شوند. این یعنی تعیین دقیق اینکه «نادرترین» گروه خونی جهان دقیقاً کدام است، تقریباً غیرممکن است.

گروه خونی بمبئی در ایران

علاوه بر سیستم های رایج، یکی از نادرترین گروه های خونی در جهان پدیده ای به نام گروه خونی بمبئی (Bombay Phenotype) است. افراد دارای این گروه خونی فاقد آنتی ژن H هستند و به همین دلیل در آزمایش های معمولی، گروه خونی آن ها به اشتباه O تشخیص داده می شود. در ایران نیز سازمان انتقال خون با راه اندازی «بانک خون های نادر»، افرادی که دارای گروه های خونی خاصی مثل بمبئی یا چلانو (Cellano) هستند را شناسایی و ثبت کرده است تا در مواقع اورژانسی، شبکه درمانی کشور دچار مشکل نشود.

یک حقیقت شگفت انگیز: تغییر گروه خونی!

بسیار نادر است اما امکان پذیر است که گروه خونی یک فرد تغییر کند! این اتفاق می تواند به دلیل اضافه شدن یا سرکوب یک آنتی ژن رخ دهد که معمولاً در طول یک عفونت، بیماری های بدخیم یا بیماری های خودایمنی اتفاق می افتد.

یکی دیگر از دلایل تغییر گروه خونی، پیوند مغز استخوان است. افرادی که از شخصی با گروه خونی ABO متفاوت مغز استخوان دریافت می کنند، در نهایت گروه خونی شان به گروه خونی فرد اهداکننده تغییر خواهد کرد.

نتیجه گیری

خون، این مایه حیات بخش، ساختاری بسیار پیچیده تر از یک دسته بندی ساده ی A، B و O دارد. اگرچه گروه خونی AB منفی نادرترین در میان دسته بندی های اصلی است، اما طبیعت با شگفتی هایی مانند «خون طلایی» یا گروه خونی بمبئی به ما یادآوری می کند که بدن انسان تا چه حد منحصر به فرد است. آگاهی از گروه خونی نه تنها یک دانش ضروری برای حفظ سلامت شخصی است، بلکه اهمیت حیاتی اهدای خون را به ما یادآور می شود؛ چرا که برای دارندگان گروه های خونی نادر، یافتن یک قطره خون سازگار می تواند دقیقاً مرز میان مرگ و زندگی باشد. با اهدای خون مستمر، همگی می توانیم قهرمانان گمنام زندگی یکدیگر باشیم.

سوالات متداول

1. کمیاب ترین گروه خونی (در بین گروه های اصلی) کدام است؟

   تنها ۰.۶ درصد از جمعیت ایالات متحده و کسر کوچکی از جمعیت جهان دارای گروه خونی AB منفی هستند.

2. خون طلایی چیست؟

   «خون طلایی» نام مستعاری برای گروه خونی Rhnull است که نادرترین نوع خون در جهان به شمار می رود. این گروه خونی فاقد هر ۶۱ آنتی ژن احتمالی در سیستم Rh است و کمتر از ۵۰ نفر در سراسر جهان این گروه خونی را دارند.

3. چرا O منفی به عنوان «اهداکننده همگانی» شناخته می شود؟

   افراد دارای خون O منفی به این دلیل اهداکننده همگانی نامیده می شوند که خون آن ها با تمامی گروه های خونی دیگر سازگار است. با این حال، خودشان فقط می توانند خون O منفی دریافت کنند. در آمریکا حدود ۶.۶ درصد جمعیت دارای این گروه خونی هستند.

4. آیا داشتن گروه خونی Rh منفی معایبی دارد؟

   تنها ۱۵ درصد از جمعیت آمریکا (و حدود ۱۰ درصد در ایران) Rh منفی هستند و متأسفانه این موضوع چالش هایی به همراه دارد. به دلیل فقدان برخی آنتی ژن ها، این افراد ممکن است بیشتر مستعد ابتلا به انواع خاصی از آلرژی ها باشند، احتمال سقط جنین در آن ها کمی بالاتر است و ممکن است در برابر برخی بیماری ها محافظت کمتری داشته باشند.

5. آیا داشتن گروه خونی Rh منفی مزیتی هم دارد؟

   بله، افرادی که Rh منفی هستند معمولاً ظرفیت اکسیژن رسانی بیشتری در خون خود دارند و ممکن است به طور طبیعی در برابر برخی بیماری های خاص مانند HIV مقاومت بالاتری نشان دهند.