اگر صاعقه به ما بزند چه می شود؟

در نگاه اول، شاید این سؤال کاملاً ساده و سرراست به نظر برسد. اما جالب است بدانید که صاعقه (رعدوبرق) می تواند به روش های مختلفی به انسان برخورد کند و نوع این برخورد، میزان و شدت آسیبی که به بدن شما وارد می شود را تعیین می کند.

• اصابت مستقیم (Direct strike): رعدوبرقِ بین ابر و زمین، پیش از آنکه به زمین برسد، مستقیماً به شما یا چیزی که در دست دارید (مثل چوب گلف یا چتر) برخورد می کند.
• صاعقه جانبی یا پرش صاعقه (Side flash): صاعقه به شیء یا فردی در نزدیکی شما اصابت کرده و سپس جریان برق از آن به سمت بدن شما می جهد.
• برخورد تماسی (Contact potential): زمانی که شیئی (مانند حصار فلزی یا تنه درخت) را لمس کرده اید، صاعقه به آن جسم برخورد می کند و جریان برق از طریق نقطه تماس، وارد بدن شما می شود.
• ولتاژ گام یا جریان زمینی (Step voltage): تصور کنید با پاهای جفت شده روی زمین نشسته اید، زانوهایتان بالاست و نشیمنگاهتان روی زمین قرار دارد؛ در همین حین صاعقه به نقطه ای در نزدیکی شما اصابت می کند. با پخش شدن جریان برق در سطح زمین، الکتریسیته از یک نقطه (مثلاً پاهای جفت شده) وارد بدنتان شده و از نقطه دیگر (مثلاً نشیمنگاه) خارج می شود.
• ولتاژ موجی (Surge voltage): وقتی در حال استفاده از یک وسیله برقی یا تلفن سیمی هستید، صاعقه به منبع تغذیه یا شبکه متصل به آن دستگاه برخورد کرده و شما دچار برق گرفتگی می شوید.

انواع اصابت صاعقه و درجات خطر

به گفته سازمان ملی هواشناسی (NWS)، بدترین نوع تجربه رعدوبرق، «اصابت مستقیم» است؛ چراکه بسیار کشنده تر از سایر انواع است (هرچند رواج کمتری دارد). اصابت جانبی و برخورد تماسی در رتبه دوم شدت خطر قرار دارند، ولتاژ گام در رتبه سوم و ولتاژ موجی در رده آخر جای می گیرند. به بیان ساده، با هر یک از این انواع اصابت به ترتیب، میزان جریان و ولتاژی که از بدن شما عبور می کند کاهش می یابد. اگر قربانی اصابت مستقیم باشید، تمام قدرت مخرب صاعقه در بدنتان جریان می یابد. اما در سایر سناریوها، شدت آسیب کمتر است، زیرا بخشی از انرژی پیش از رسیدن به شما در محیط پخش شده است.

در ایران، به ویژه در فصل بهار و پاییز و در مناطق کوهستانی مانند رشته کوه های البرز و زاگرس، آمار برخورد صاعقه با کوهنوردان و طبیعت گردان بسیار بالاست. یکی از مهم ترین دلایل تلفات، همراه داشتن اشیاء فلزی یا پناه گرفتن زیر درختان تک افتاده است. از آنجا که فلزات رسانای قوی هستند، توصیه می شود در صورت وقوع طوفان در طبیعت، تجهیزات فلزی (مثل باتوم کوهنوردی) و حتی زیورآلات حجیم و سنگین فلزی خود را در کوله پشتی قرار داده و از خود دور نگه دارید تا خطر برخورد تماسی به حداقل برسد.

اثرات صاعقه بر سیستم های حیاتی

زمانی که صاعقه به انسان برخورد می کند، سیستم های گردش خون، تنفسی و عصبی بیشترین آسیب را می بینند:

• سیستم گردش خون: گزارش ها نشان می دهد که بیشتر مرگ ومیرهای ناشی از اصابت مستقیم، به دلیل ایست قلبی رخ می دهد. نکته تأمل برانگیز این است که اگر در آن لحظه شخصی مجهز به دستگاه الکتروشوک خودکار (AED) در نزدیکی قربانی باشد و شوک الکتریکی دیگری به قلب وارد کند، احتمال زنده ماندن فرد بسیار بالاست.
• سیستم تنفسی: بزرگ ترین تهدید برای سیستم تنفسی، فلج شدن عضلات است. در این شرایط، انجام تنفس مصنوعی (CPR) فوراً ضروری است تا قربانی بر اثر خفگی و کمبود اکسیژن جان خود را از دست ندهد.
• سیستم عصبی: زمانی که سیستم عصبی مرکزی تحت تأثیر قرار می گیرد، عوارض جانبی متعددی ممکن است بروز کند؛ از جمله زوال عقل، فراموشی، فلج موقت، اختلال در رفلکس ها (واکنش های غیرارادی)، از دست دادن مقطعی حافظه و حتی اضطراب یا افسردگی شدید.

چگونه از برخورد صاعقه در امان بمانیم؟

سالانه صدها نفر در ایالات متحده (و هزاران نفر در سراسر جهان) دچار صاعقه زدگی می شوند. بر اساس آمارهای سازمان هواشناسی، از سال ۲۰۰۸ تا ۲۰۱۹، به طور میانگین سالانه ۲۷ نفر بر اثر صاعقه جان باخته و ۲۷۰ نفر مجروح شده اند. احتمال برخورد صاعقه با یک فرد در طول زندگی اش حدود ۱ در ۱,۲۲۲,۰۰۰ برآورد شده است. رعدوبرق چیزی نیست که بخواهید با آن شوخی کنید! برای تضمین امنیت خود در زمان طوفان، این اقدامات پیشگیرانه را جدی بگیرید:

اگر در فضای باز هستید

همیشه به دنبال پناهگاه مناسب در یک ساختمان یا خودرو باشید. بسیاری از مردم به اشتباه تصور می کنند لاستیک های پلاستیکیِ ماشین است که آن ها را از برق گرفتگی حفظ می کند، زیرا پلاستیک رسانا نیست. اما واقعیت این است که در میدان های الکتریکی بسیار قوی (مثل رعدوبرق)، لاستیک ها بیشتر خاصیت رسانایی پیدا می کنند تا عایق بودن! دلیل واقعی امنیت شما در خودرو این است که ماشین مانند یک «قفس فارادی» (Faraday Cage) عمل می کند. مایکل فارادی، فیزیک دان بریتانیایی، کشف کرد که اگر تخلیه بار الکتریکی با ولتاژ بالا به یک قفس فلزی برخورد کند، اشیاء درون قفس در امان می مانند. فلز بدنه خودرو به عنوان یک رسانای عالی، جریان صاعقه را از اطراف کابین عبور داده و با خیال راحت به زمین تخلیه می کند. امروزه از این روشِ محافظتی به طور گسترده برای حفظ قطعات حساس الکترونیکی نیز استفاده می شود.

از پناه گرفتن زیر درختان خودداری کنید. درختان صاعقه را به خود جذب می کنند. اگر در محیطی باز گیر افتادید، پاهایتان را تا حد امکان به هم بچسبانید، چمباتمه بزنید و سرتان را تا جایی که می توانید بدون تماس با زمین پایین بیاورید (مفهوم «ولتاژ گام» را به یاد بیاورید: شما باید فقط یک نقطه تماس با زمین داشته باشید). به همین دلیل، هرگز روی زمین دراز نکشید؛ شما نباید به جریان برق اجازه دهید مسیری برای عبور از کل بدنتان پیدا کند.

اگر در فضای بسته (داخل خانه) هستید

از تلفن ثابت دوری کنید. اگر مجبورید با کسی تماس بگیرید، از تلفن های بی سیم یا گوشی موبایل استفاده کنید. اگر صاعقه به خطوط تلفن برخورد کند، جریان آن به تمام گوشی های متصل به آن خط منتقل شده و اگر گوشی در دستتان باشد، شما را نیز دچار شوک خواهد کرد.

از لوله های آب (مثل وان حمام و دوش) فاصله بگیرید. صاعقه می تواند به خانه یا نزدیکی آن اصابت کرده و بار الکتریکی شدیدی را به لوله های فلزی آب منتقل کند. البته این روزها به دلیل استفاده گسترده از لوله های پلیمری و PVC (پلی وینیل کلراید) در لوله کشی ساختمان ها، این تهدید به اندازه گذشته جدی نیست. اما اگر مطمئن نیستید لوله های خانه تان از چه جنسی است، ریسک نکنید و تا پایان طوفان به آب دست نزنید.

نتیجه گیری

رویارویی با خشم طبیعت همواره نیازمند آگاهی و آمادگی است. همان طور که در این مقاله بررسی کردیم، برخورد صاعقه پدیده ای تک بعدی نیست و می تواند از طریق اصابت مستقیم، جانبی، تماسی یا حتی جریان های زمینی، آسیب های جبران ناپذیری به سیستم قلبی، تنفسی و عصبی انسان وارد کند. با شناخت رفتار صاعقه و رعایت اصول ایمنی—چه پناه گرفتن در وسایل نقلیه به عنوان قفس فارادی، چه خارج کردن اشیاء و زیورآلات فلزی از بدن در طبیعت و چه دوری از لوله های آب در خانه—می توانید به راحتی از جان خود و عزیزانتان محافظت کنید. فراموش نکنید که طبیعت شوخی بردار نیست؛ پس با دیدن اولین نشانه های طوفان، ایمنی را در اولویت اول خود قرار دهید.