حسین خواجه امیری، نامآشنا به «ایرج»، متولد ۱۱ دیماه ۱۳۱۱ در شهر خالدآباد نطنز (استان اصفهان) است. او که در خانوادهای هنرمند و آشنا به موسیقی پرورش یافت، فارغالتحصیل علوم نظامی از دانشکده افسری ارتش بوده و علاوه بر مهارت بینظیر در خوانندگی، در نواختن سازهای تنبک و ویولن نیز تبحر دارد. پسر او، احسان خواجه امیری، خواننده پاپ و دخترش، الیکا خواجه امیری، نوازنده است.
پدربزرگ او، حاج ملا میرزا، از خوانندگان نامدار دوره ناصرالدینشاه بود و پدرش نیز ضمن تسلط بر ردیفهای آوازی، صدای رسایی داشت که آموزشهای اولیه حسین را بر عهده گرفت. ایرج با حضور در مراسمهای تعزیهخوانی و یادگیری دستگاههای موسیقی، پایههای هنر خود را مستحکم کرد.
دیدگاه استاد شجریان درباره صدای ایرج
ایرج از معدود خوانندگان تاریخ موسیقی ایران است که صدایی ششدانگ با توانایی اجرای هر نوع صوتی را دارد. محمدرضا شجریان درباره او گفته است:
«صدای ایرج در تاریخ آوازخوانی ما یک متر و معیار است و هر کس بخواهد در بالاترین حد حنجره صدایی را مثال بزند، میگوید صدا شبیه صدای ایرج است.»
ورود به عرصه موسیقی حرفهای
ایرج پس از پایان تحصیلات ابتدایی در تهران، با حمید وفادار آشنا شد و از طریق او به استاد ابوالحسن صبا معرفی گردید. پس از دو سال شاگردی در مکتب استاد صبا (از سال ۱۳۲۶)، بدون نیاز به آزمون ورودی، به ارکستر ابراهیمخان منصوری در رادیو ایران پیوست.
وی در سال ۱۳۲۹ وارد دانشکده افسری شد و در کنار تحصیل، با ارکستر محمد بهارلو به اجرای برنامه پرداخت. حضور همزمان او با اکبر گلپایگانی و جمشید مشایخی در دانشکده افسری (سال ۱۳۳۰)، سرآغاز دوستی دیرینه او با استاد گلپا بود.
درخشش در برنامه «گلها» و راز نام مستعار «ایرج»
ایرج از سال ۱۳۲۷ با ارکسترهای متعددی همکاری کرد تا اینکه در سال ۱۳۳۶ به دعوت داوود پیرنیا، بنیانگذار برنامه «گلها»، به این مجموعه راه یافت. اولین اجرای او «برگ سبز ۴۳» در مایه شور-ابوعطا با همراهی بزرگانی چون علی تجویدی و فرهنگ شریف بود.
اما چرا نام ایرج؟ به دلیل محدودیتهای ارتش، او اجازه نداشت با نام واقعی خود در برنامههای هنری شرکت کند؛ به همین دلیل از نام برادرش، «ایرج»، به عنوان نام هنری استفاده کرد.
همکاری با مفاخر موسیقی و سینما
استاد ایرج در طول فعالیت پربار خود با برجستهترین نوازندگان ایران از جمله علی تجویدی، پرویز یاحقی، جلیل شهناز، فرهنگ شریف، حسن کسایی، جواد معروفی و منصور نریمان همکاری داشته است.
علاوه بر موسیقی اصیل، او با خواندن ترانههای فیلمهای سینمایی و تلویزیونی که توسط بازیگرانی چون محمدعلی فردین و رضا بیک ایمانوردی لبخوانی میشد، محبوبیتی بینظیر در میان توده مردم به دست آورد.
کتاب «ایرج نابغه آواز ایران»
این کتاب که با نظارت مستقیم استاد ایرج تدوین شده، مرجعی جامع از زندگی، خاطرات و تحلیل آوازهای اوست. در مراسم رونمایی این کتاب (اردیبهشت ۱۳۹۷)، استاد ایرج به اجرای زنده آوازی از آموختههای پدرش پرداخت. یکی از ویژگیهای جذاب این کتاب، وجود کدهای QR است که خوانندگان میتوانند همزمان با مطالعه تحلیلها، آثار صوتی را نیز بشنوند.
آلبومهای ماندگار
از میان دهها آلبوم و صدها اجرای رادیویی، میتوان به آلبومهای نیا، غزلخوان، به یاد فردین، پرنده، بزم عاشقان (مشترک با استاد گلپا)، قصه زندگی و گلدون بیگل اشاره کرد.
افتخارات و جوایز مهم
- دریافت نشان درجه ۱ فرهنگ و هنر (معادل دکترا) در سال ۱۳۸۸.
- دریافت جایزه ویژه از دست محمدرضا شجریان و فرهنگ شریف در مراسم بزرگداشت (شهریور ۱۳۹۲).
- دریافت مدرک دکترای افتخاری از وزارت علوم با حضور چهرههای سرشناس موسیقی ایران.