جامعه هنر و موسیقی اصیل ایرانی، یکی از استوارترین ستون های خود را از دست داد. استاد حسین خواجه امیری، نام آشنای عرصه آواز که دوستداران موسیقی او را با نام هنری «ایرج» می شناختند، روز چهارشنبه ۲۱ مرداد ۱۴۰۵ و در سن ۹۴ سالگی چشم از جهان فروبست. با تایید این خبر از سوی خانه موسیقی ایران، دفتر زندگی هنرمندی بسته شد که بیش از هفت دهه، حافظه شنیداری چند نسل از ایرانیان را با صدای بی بدیل خود شکل داده بود.
علت فوت ایرج خواجه امیری
استاد خواجه امیری در ماه های پایانی عمر خود با عوارض ناشی از کهولت سن و ضعف جسمانی دست وپنجه نرم می کرد. حساسیت های تنفسی ناشی از آلودگی هوا نیز مزید بر علت شده بود تا این هنرمند پیشکسوت، چندین بار تحت مراقبت های ویژه پزشکی قرار گیرد. اگرچه هنوز علت پزشکی دقیقی از سوی خانواده ایشان اعلام نشده است، اما روند فرسایشی بیماری و کهولت سن، سرانجام در روزهای پایانی مردادماه، پایان بخش حیات این اسطوره موسیقی شد.
از خالدآباد تا مکتب استاد صبا؛ مروری بر بیوگرافی ایرج
حسین خواجه امیری در یازدهمین روز از دی ماه ۱۳۱۱ در خالدآباد نطنز چشم به جهان گشود. او در خانواده ای متولد شد که موسیقی در رگ هایشان جریان داشت؛ پدربزرگش از خوانندگان بنام عهد ناصری بود و پدرش تسلط کاملی بر ردیف های آوازی داشت. ایرجِ جوان، الفبای موسیقی را از هفت سالگی نزد پدر آموخت و بعدها برای درک بهتر دستگاه های آوازی، تعزیه خوانی را نیز تجربه کرد.
مهاجرت او به تهران پس از پایان مقطع ابتدایی، نقطه عطفی در زندگی او بود. ورود به مکتب استاد ابوالحسن صبا در سال ۱۳۲۶، مسیر حرفه ای او را هموار کرد. جالب اینجاست که ایرج همزمان با تحصیل در دانشکده افسری و داشتن یک شغل نظامی، هرگز نتوانست عشق به آواز را کنار بگذارد و در نهایت، هنر را به عنوان مسیر اصلی زندگی اش برگزید.
تولد یک ستاره در برنامه «گل ها» و پرده نقره ای سینما
سال ۱۳۳۶ آغازگر فصلی نو در کارنامه هنری ایرج بود. استاد صبا که نبوغ او را دریافته بود، وی را به رادیو معرفی کرد. حضور در برنامه معتبر «گل ها» به مدیریت داوود پیرنیا، با اجرای «برگ سبز شماره ۴۳» در دستگاه شور آغاز شد و به سرعت به ضبط بیش از ۲۰۰ برنامه در این مجموعه انجامید.
با این حال، شهرت فراگیر ایرج تنها به رادیو محدود نماند. صدای پرقدرت او راه خود را به سینمای پیش از انقلاب باز کرد. اجرای آواز در بیش از ۱۰۵ فیلم سینمایی و لب خوانی ستارگان آن دوران نظیر محمدعلی فردین بر روی ترانه هایی چون «گنج قارون»، صدای او را از محافل موسیقی کلاسیک به میان توده مردم برد و محبوبیتی بی نظیر برایش رقم زد.
چرا به او لقب «پهلوان آواز» دادند؟
داشتن صدایی شش دانگ در تاریخ موسیقی ایران یک موهبت نادر است. ایرج به لطف حنجره ای استثنایی، وسعت صوتی خیره کننده و توانایی اجرای بی نقص بالاترین و سخت ترین نت ها، به سرعت لقب «پهلوان آواز ایران» را از آن خود کرد. جایگاه تکنیکی او در هنر خوانندگی به حدی بالا بود که استاد محمدرضا شجریان در توصیف او گفته بود: «صدای ایرج در تاریخ آوازخوانی ما یک متر و معیار است.»
میراث بی کران و امتداد هنر در خانواده خواجه امیری
از استاد ایرج بیش از دو هزار تصنیف، آواز و ترانه به یادگار مانده است. قطعاتی همچون «پیرهن صورتی»، «من یه پرندم» و آلبوم های فاخری نظیر «نیاز»، «بزم عاشقان» و «سنگ صبور»، تنها گوشه ای از این اقیانوس هنری هستند. او در طول حیات پربار خود با اساتید تکرارنشدنی موسیقی نظیر جلیل شهناز، فرهنگ شریف، پرویز یاحقی و علی تجویدی همکاری های ماندگاری داشت.
این مسیر هنری با رفتن او به پایان نمی رسد. ایرج پنج فرزند به نام های همایون، هومن، هاله، الیکا و احسان دارد که در این میان، احسان خواجه امیری توانست با ورود به عرصه موسیقی پاپ و الیکا با فعالیت در زمینه نوازندگی، پرچم دار نام و هنر پدر در نسل های بعدی باشند.
درگذشت ایرج خواجه امیری، تنها فقدان یک خواننده نیست؛ بلکه پایان حضور فیزیکی یکی از آخرین بازماندگان نسل طلایی موسیقی دستگاهی ایران است؛ هنرمندی که صدایش برای همیشه در حافظه تاریخی و فرهنگی این مرز و بوم زنده خواهد ماند.